James Cook: Brytyjski podróżnik, żeglarz, kapitan – Australia, Nowa Zelandia, Hawaje

0

James Cook, urodzony 7 listopada 1728 roku, jest postacią monumentalną w historii odkryć geograficznych. Ten wybitny brytyjski oficer Royal Navy, podróżnik i kartograf, przeszedł do historii dzięki trzem przełomowym wyprawom badawczym na Ocean Spokojny i Południowy w latach 1768–1779. Na grudzień 2023 roku, James Cook miałby 295 lat. Poślubił Elizabeth Batts i doczekał się szóstki dzieci, jednak jego życie naznaczone było długimi okresami rozłąki z rodziną z powodu służby na morzu. Jego dokonania, w tym pierwsze zarejestrowane opłynięcie Nowej Zelandii oraz pierwsza europejska wizyta na wschodnim wybrzeżu Australii i Hawajach, do dziś stanowią fundament naszej wiedzy o tych regionach.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na grudzień 2023 roku, James Cook miałby 295 lat.
• Żona/Mąż: Elizabeth Batts
• Dzieci: Sześcioro
• Zawód: Oficer Royal Navy, podróżnik, kartograf
• Główne osiągnięcie: Trzy przełomowe wyprawy badawcze na Ocean Spokojny i Południowy, precyzyjne mapowanie Nowej Zelandii i wschodniego wybrzeża Australii.

Kim był James Cook? Podstawowe informacje biograficzne

James Cook urodził się 7 listopada 1728 roku w skromnej rodzinie w wiosce Marton w North Riding of Yorkshire. Był drugim z ośmiorga dzieci szkockiego robotnika rolnego i jego żony. Choć miejsce jego narodzin znajdowało się zaledwie około 13 km od morza, to właśnie na wodach oceanów miał rozwinąć się jego niezwykły talent i przeznaczenie. Cook zapisał się w historii jako wybitny brytyjski oficer Royal Navy, podróżnik i kartograf, który w latach 1768–1779 poprowadził trzy przełomowe wyprawy badawcze na Ocean Spokojny i Ocean Południowy. Jego dokonania sprawiły, że jest pamiętany jako dowódca, który dokonał pierwszego zarejestrowanego opłynięcia głównych wysp Nowej Zelandii oraz poprowadził pierwszą udokumentowaną europejską wizytę na wschodnim wybrzeżu Australii i na Hawajach.

Tragiczny koniec spotkał Jamesa Cooka 14 lutego 1779 roku w Zatoce Kealakekua na Hawajach. W wieku zaledwie 50 lat zginął w wyniku gwałtownego konfliktu z rdzennymi mieszkańcami wysp, co stanowiło smutny epilog jego niezwykłej kariery. Mimo tego tragicznego wydarzenia, jego wkład w rozwój nauki i geografii jest nieoceniony. Cook posiadał wszechstronne wykształcenie praktyczne, zdobyte podczas młodości i pracy na morzu. Po ukończeniu Postgate School w Great Ayton, podczas praktyk w marynarce handlowej, samodzielnie studiował kluczowe dla nawigacji i astronomii dziedziny: algebrę, geometrię, trygonometrię, nawigację i astronomię.

Życie prywatne Jamesa Cooka

Małżeństwo i dzieci

James Cook poślubił Elizabeth Batts w 1762 roku. Choć ich związek był ważną częścią jego życia, to odległość i długie okresy spędzane na morzu stanowiły dla niego i jego rodziny ogromne wyzwanie. W sumie para miała sześcioro dzieci, jednak życie żeglarza i odkrywcy zmuszało Cooka do nieobecności w domu przez większą część ich wspólnego życia. Te rozłąki, choć trudne, nie umniejszały jego determinacji w dążeniu do celów naukowych i odkrywczych.

Warto wiedzieć: Dzieci Jamesa Cooka i Elizabeth Batts to:

• James Cook (ur. 13 października 1763)
• Nathaniel Cook (ur. 3 kwietnia 1767)
• Elizabeth Cook (ur. 18 maja 1768)
• Joseph Cook (ur. 21 marca 1770)
• George Cook (ur. 17 stycznia 1772)
• Hugh Cook (ur. 10 grudnia 1775)

Młodość i początki drogi do morza

W wieku 16 lat, w 1745 roku, James Cook przeniósł się do wioski rybackiej Staithes. Tam podjął naukę zawodu u subiekta i pasmanterzysty, Williama Sandersona. Jednak po zaledwie 18 miesiącach nauki, młody Cook uznał, że praca w sklepie nie jest dla niego. Ta decyzja, choć pozornie drobna, okazała się kluczowa dla jego przyszłości i skierowała go na ścieżkę kariery morskiej, która miała go wynieść do rangi jednego z największych odkrywców w historii. Ta wczesna decyzja o zmianie ścieżki zawodowej ukształtowała jego dalsze losy.

Kariera wojskowa i nawigacyjna Jamesa Cooka

Początki na morzu w handlowej flocie

Kariera Jamesa Cooka na morzu rozpoczęła się w cywilnej flocie. Jako uczeń pływał w barwach braci Walkerów z Whitby, właścicieli statków węglowych. Jego pierwszym statkiem był „Freelove”, na którym pokonywał trasę między rzeką Tyne a Londynem. Te wczesne doświadczenia w handlowej flocie dostarczyły mu solidnych podstaw i praktycznej wiedzy o żegludze, które okazały się nieocenione w dalszej karierze. Praca ta pozwoliła mu poznać trudności i realia życia na morzu, hartując jego charakter.

W 1755 roku, mając 26 lat, Cook stanął przed ważnym wyborem. Otrzymał propozycję objęcia dowództwa nad statkiem handlowym „Friendship”. Jednak, co było nietypowym krokiem dla tak doświadczonego marynarza, zrezygnował z tej oferty i zaciągnął się do Royal Navy jako zwykły marynarz. Ta decyzja świadczyła o jego ambicjach i chęci służby w bardziej wymagającym i prestiżowym środowisku, otwierając drogę do przyszłych, wielkich odkryć geograficznych.

Służba w Royal Navy i wojenne doświadczenia

Podczas wojny siedmioletniej, James Cook służył na pokładzie HMS „Pembroke”. Jego zaangażowanie i odwaga zostały potwierdzone udziałem w kluczowych operacjach wojskowych. W 1758 roku brał udział w oblężeniu twierdzy Louisbourg, a rok później, w 1759 roku, odegrał znaczącą rolę w bitwie na Równinie Abrahama pod Quebeciem. Te doświadczenia bojowe nie tylko ukształtowały go jako oficera, ale również pozwoliły mu na zdobycie cennego doświadczenia w nawigacji w trudnych warunkach.

Uznanie w Admiralicji i Royal Society

Rozwój kariery Jamesa Cooka nabrał tempa po zdaniu w 1757 roku egzaminów mistrzowskich w Trinity House w Deptford. Formalnie uprawniło go to do nawigowania i dowodzenia okrętami floty królewskiej, co było znaczącym osiągnięciem. Po zakończeniu wojny, w latach 1763–1767, Cook dowodził statkiem HMS „Grenville”. W tym okresie prowadził niezwykle precyzyjne pomiary hydrograficzne wybrzeży Nowej Funlandii. Jego praca, charakteryzująca się wyjątkową dokładnością, przyniosła mu powszechne uznanie Admiralicji oraz prestiżowego Royal Society, otwierając drzwi do przyszłych, ambitnych wypraw.

Przełomowe wyprawy badawcze Jamesa Cooka

Pierwsza wyprawa (1768–1771)

Cel i trasa

Pierwsza wielka wyprawa Jamesa Cooka rozpoczęła się w 1768 roku, a na jej czele stanął dowódca HMS „Endeavour”. Głównym celem ekspedycji było dotarcie na Tahiti w celu obserwacji przejścia Wenus przed tarczą Słońca – zjawiska astronomicznego o kluczowym znaczeniu dla nauki tamtych czasów. Jednakże misja ta stanowiła jedynie wstęp do dalszych, bardziej rozległych badań geograficznych. Po wykonaniu zadania astronomicznego, Cook skierował swój statek ku nieznanym wodom Pacyfiku.

Po opuszczeniu Tahiti, wyprawa Jamesa Cooka skierowała się w stronę Nowej Zelandii. Tam dowódca i jego załoga podjęli się niezwykle trudnego zadania zbadania i skartowania całego wybrzeża tych archipelagów wysp. Następnie, okręt „Endeavour” popłynął w kierunku kontynentu australijskiego, gdzie Cook zbadał i skartował wschodnie wybrzeże, znacząco poszerzając europejską wiedzę o tym rozległym lądzie. Ta ekspedycja stanowiła przełom w rozumieniu geografii Pacyfiku.

Druga wyprawa (1772–1775)

Poszukiwania Terra Australis

Kolejna, druga wyprawa Jamesa Cooka, rozpoczęła się w 1772 roku i trwała do 1775 roku. Jej głównym celem było odnalezienie legendarnego kontynentu południowego, znanego jako Terra Australis Incognita. Cook dowodził wówczas statkiem HMS „Resolution”, a jego misja była ambitna i pełna wyzwań. Poszukiwania tego mitycznego lądu miały na celu rozszerzenie wiedzy o globalnej geografii i potencjalnych zasobach.

Podczas tej wyprawy, James Cook dotarł dalej na południe niż jakikolwiek wcześniejszy żeglarz w historii. Przemierzając lodowate wody, odkrył i skartował między innymi Georgię Południową, co stanowiło znaczący przyczynek do kartografii regionów polarnych. Choć legendarna Terra Australis nie została odnaleziona, to wysiłek badawczy i geograficzne odkrycia tej ekspedycji były ogromne, a jej wyniki miały nieoceniony wpływ na dalsze badania naukowe.

Trzecia wyprawa (1776–1779)

Misja poszukiwania Przejścia Północno-Zachodniego

Trzecia i ostatnia wyprawa Jamesa Cooka, rozpoczęta w 1776 roku, miała na celu odnalezienie Przejścia Północno-Zachodniego – legendarnego szlaku morskiego łączącego Ocean Spokojny z Atlantykiem. W tym celu dowódca poprowadził swoje okręty przez północne rejony Pacyfiku, eksplorując wybrzeża Alaski i Archipelagu Aleutów. Była to misja o ogromnym znaczeniu strategicznym i naukowym.

Podczas tej ekspedycji James Cook jako pierwszy Europejczyk nawiązał kontakt z mieszkańcami Hawajów. Ta podróż, choć pełna odkryć, zakończyła się tragicznie. W 1779 roku, w wyniku konfliktu z rdzennymi mieszkańcami wysp, kapitan James Cook poniósł śmierć w Zatoce Kealakekua. Jego śmierć była szokiem dla świata i stanowiła smutny koniec epoki wielkich odkryć geograficznych, które sam tak skutecznie współtworzył. Jego ostatnia wyprawa miała znaczenie dla przyszłych eksploracji.

James Cook skartował ogromne, wcześniej nieznane obszary globu, w tym Wyspę Wielkanocną, Alaskę oraz liczne wyspy Pacyfiku. Tworzone przez niego mapy charakteryzowały się dokładnością znacznie przewyższającą standardy XVIII wieku. Jego praca nad mapami Nowej Zelandii i wybrzeży Australii stanowiła przełom w kartografii. Odnalezione przez niego lądy i cieśniny zyskały nowe, europejskie nazwy, a jego dzienniki podróży dostarczyły bezcennych informacji o faunie, florze i kulturach odkrytych regionów. Odkrycia te zmieniły postrzeganie świata przez Europejczyków.

Osiągnięcia naukowe i kartograficzne Jamesa Cooka

Mapowanie Nowej Zelandii i Australii

Jednym z najbardziej spektakularnych osiągnięć Jamesa Cooka jest precyzyjne skartowanie wybrzeży Nowej Zelandii. Podczas swojej pierwszej wyprawy, dowodząc HMS „Endeavour”, Cook opłynął oba główne wyspy Nowej Zelandii, tworząc mapy o niebywałej wówczas dokładności. To samo dotyczy wschodniego wybrzeża Australii, które również zostało szczegółowo zbadane i naniesione na mapy przez jego ekspedycję. Praca ta była fundamentem dla dalszej kolonizacji i rozwoju tych regionów.

Dokładność map stworzonych przez Cooka była tak wysoka, że przez długi czas służyły jako podstawowe źródło informacji dla żeglarzy i odkrywców. Jego osiągnięcia kartograficzne miały ogromny wpływ na rozwój geografii i eksploracji, a ich znaczenie wykraczało daleko poza XVIII wiek, kształtując wiedzę o świecie aż do XX wieku. Mapy Cooka stanowiły wzór dla przyszłych kartografów.

Szczegółowe pomiary hydrograficzne

W latach 1763–1767, podczas dowodzenia statkiem HMS „Grenville”, James Cook prowadził niezwykle precyzyjne pomiary hydrograficzne wybrzeży Nowej Funlandii. Praca ta, wykonana z żelazną konsekwencją i dbałością o szczegóły, przyniosła mu uznanie zarówno ze strony Admiralicji, jak i Royal Society. Jej wyniki były na tyle dokładne, że mapy te były używane jeszcze długo po jego śmierci, co świadczy o ich niezrównanej jakości i wartości praktycznej.

Wkład w badania nad szkorbutem

James Cook wykazał się również pionierskim podejściem do kwestii zdrowia swojej załogi. Przeprowadził badania nad zapobieganiem szkorbutowi, chorobie, która dziesiątkowała marynarzy podczas długich rejsów. Jego badania koncentrowały się na diecie bogatej w witaminy, co znacząco przyczyniło się do poprawy zdrowia i przeżywalności załóg na morzu. To praktyczne podejście do problemu medycznego było rewolucyjne.

Nagroda Złotego Medalu Copleya i członkostwo w Royal Society

Za swoje pionierskie badania nad zapobieganiem szkorbutowi, które miały ogromne znaczenie dla żeglugi, Royal Society przyznało Jamesowi Cookowi w 1776 roku prestiżowy Złoty Medal Copleya. Było to jedno z najwyższych naukowych wyróżnień tamtych czasów. Ponadto, jego zasługi dla nauki i astronomii sprawiły, że został wybrany członkiem (Fellow) Royal Society, co było ogromnym wyróżnieniem dla osoby o tak skromnym pochodzeniu. Jego wybór podkreślał ogromny wkład, jaki wniósł w rozwój wiedzy i eksploracji.

Nagrody i Osiągnięcia Jamesa Cooka

James Cook, dzięki swojej niezwykłej pracy i poświęceniu, zdobył szereg prestiżowych wyróżnień i osiągnął znaczące sukcesy, które ugruntowały jego pozycję w historii nauki i eksploracji. Jego dokonania wykraczały poza zwykłe podróże, stanowiąc ważny wkład w rozwój geografii, kartografii i medycyny morskiej.

Zdrowie i incydenty w karierze Jamesa Cooka

Obrażenia prawej dłoni

Podczas jednej z prac pomiarowych w sierpniu 1764 roku, James Cook odniósł poważne obrażenia prawej dłoni. Zdarzenie miało miejsce w wyniku eksplozji rogu na proch, który przenosił. Mimo tego incydentu, który mógłby zniechęcić wielu, Cook nie zaprzestał swojej pracy, co świadczy o jego niezwykłej determinacji i przywiązaniu do wykonywanych obowiązków. Choć rana była poważna, nie przeszkodziła mu w dalszej karierze.

Pierwsze wejście na mieliznę

W lipcu 1765 roku James Cook przeżył swoje pierwsze wejście na mieliznę. Jego statek „Grenville” uderzył w nieoznaczoną skałę, co wymusiło natychmiastowe działania ratownicze. Aby uratować jednostkę, konieczny był rozładunek towarów. Ten incydent, choć niebezpieczny, stanowił cenną lekcję nawigacyjną i przypomniał o nieprzewidywalności morza. Pokazał również umiejętność Cooka w radzeniu sobie w sytuacjach kryzysowych.

Ciekawostki z życia i podróży Jamesa Cooka

James Cook był postacią złożoną, znaną z niezwykłej cierpliwości, wytrwałości i trzeźwości umysłu. Te cechy były kluczowe dla sukcesu jego dalekich wypraw. Jednakże, jak opisywali go współcześni, czasami wykazywał również porywczy temperament, co dodaje mu ludzkiego wymiaru. Jego zdolność do panowania nad sobą w trudnych sytuacjach, połączona z naturalnymi predyspozycjami dowódczymi, czyniła go wyjątkowym liderem.

W 1766 roku, podczas pobytu w Nowej Funlandii, Cook dokonał precyzyjnej obserwacji zaćmienia Słońca. Jego dokładne pomiary pozwoliły astronomowi Johnowi Bevisowi na precyzyjne obliczenie długości geograficznej tej lokalizacji, co było wówczas niezwykle trudnym zadaniem. Ta umiejętność wykorzystania zjawisk astronomicznych do celów nawigacyjnych i naukowych była jedną z jego największych zalet jako odkrywcy.

Miejsce na obrazek

Podczas swoich podróży James Cook nawiązywał liczne kontakty z ludami tubylczymi, prowadząc wymianę handlową i kulturową. Te interakcje, często nacechowane wzajemnym szacunkiem, dostarczyły bezcennych informacji o kulturach i zwyczajach rdzennych mieszkańców. Jednakże jego obecność na wyspach Pacyfiku miała również tragiczne skutki, takie jak zawleczenie europejskich chorób, na które tubylcy nie mieli odporności. Jego śmierć w 1779 roku była wynikiem próby pojmania hawajskiego wodza w celu odzyskania skradzionej łodzi, co doprowadziło do eskalacji przemocy na plaży w Kealakekua. To tragiczne wydarzenie stanowiło smutny koniec podróży tego wielkiego odkrywcy.

Warto wiedzieć: Trzy wielkie wyprawy Jamesa Cooka stanowiły kamienie milowe w historii eksploracji:

• Pierwsza wyprawa (1768–1771): Dowodził HMS „Endeavour”, badał Tahiti, Nową Zelandię i wschodnie wybrzeże Australii.
• Druga wyprawa (1772–1775): Dowodził HMS „Resolution” w poszukiwaniu Terra Australis, docierając dalej na południe niż ktokolwiek wcześniej.
• Trzecia wyprawa (1776–1779): Podjął próbę odnalezienia Przejścia Północno-Zachodniego i jako pierwszy Europejczyk nawiązał kontakt z mieszkańcami Hawajów.

Podsumowując, niezwykła wytrwałość, naukowe podejście i nieoceniony wkład w kartografię Jamesa Cooka, mimo trudności i osobistych strat, doprowadziły do fundamentalnych odkryć geograficznych, które na zawsze zmieniły naszą wiedzę o świecie i ukształtowały jego współczesne postrzeganie.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/James_Cook