Sofokles – biografia wybitnego tragika greckiego

0

Sofokles, jeden z najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus w Attyce. Na przełomie 406 i 405 roku p.n.e. zmarł w Atenach, przeżywszy około 90–92 lata. Jego życie objęło kluczowe momenty historii Grecji, od triumfu w wojnach perskich po krwawe zmagania wojny peloponeskiej. Wywodzący się z zamożnej rodziny, był synem Sofillusa, właściciela fabryki produkującej zbroje, co zapewniło mu staranne wykształcenie i wysoką pozycję społeczną w Atenach. Sofokles specjalizował się w gatunku tragedii, z którego do dziś w całości przetrwało jedynie siedem jego dzieł. Miał syna Jofona oraz wnuka, którzy poszli w jego ślady i także zostali dramaturgami, kontynuując rodzinną tradycję literacką.

Jako jeden z najwszechstronniejszych twórców w historii teatru, Sofokles nie tylko zrewolucjonizował strukturę dramatu, wprowadzając trzeciego aktora, ale także aktywnie uczestniczył w życiu publicznym i politycznym Aten. Jego kariera obejmowała ważną rolę po bitwie pod Salaminą, zarządzanie finansami miasta jako skarbnik oraz służbę wojskową jako generał. Twórczość Sofoklesa, w tym takie arcydzieła jak „Król Edyp” i „Antygona”, do dziś stanowi fundament tragedii greckiej i inspiruje kolejne pokolenia.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Około 90–92 lata (na przełomie 406/405 r. p.n.e.)
• Żona/Mąż: Brak informacji
• Dzieci: Syn Jofon, wnuk Sofokles
• Zawód: Tragik, dramaturg
• Główne osiągnięcie: Rewolucjonizacja struktury dramatu, wprowadzenie trzeciego aktora, autor ponad 120 sztuk, z których przetrwało 7 arcydzieł.

Sofokles: Biografia Wybitnego Tragika

Sofokles urodził się około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, wiejskiej gminie (deme) w Attyce. To właśnie ta miejscowość, odgrywająca później rolę w jego najsłynniejszych dziełach, stanowiła kolebkę jednego z największych umysłów epoki starożytnej Grecji. Jego życie, trwające przez blisko dziewięćdziesiąt lat, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten obfitował w kluczowe wydarzenia historyczne, od zwycięstwa nad Persami w wojnach perskich po burzliwe zmagania wojny peloponeskiej. Sofokles wywodził się z zamożnej rodziny – jego ojciec, Sofillos, był właścicielem fabryki zbrojeń, co zapewniło mu nie tylko dostęp do starannego wykształcenia, ale także ugruntowało jego wysoką pozycję społeczną w ateńskiej polis.

Sofokles jest powszechnie uznawany za jednego z trzech najwybitniejszych tragików starożytnej Grecji, obok Eschylosa i Eurypidesa. Jego głównym zawodem było tworzenie tragedii, gatunku literackiego, który dzięki jego innowacjom osiągnął szczyt swojego rozwoju. Do czasów współczesnych przetrwało w całości jedynie siedem jego dzieł, jednak nawet ta niewielka liczba świadczy o jego geniuszu i wpływie na dalszy rozwój teatru. Tragedie Sofoklesa, takie jak „Antygona” czy „Król Edyp”, do dziś fascynują głębią psychologiczną postaci i uniwersalnością poruszanych tematów. Sofokles napisał w ciągu swojego życia ponad 120 sztuk, jednak kompletnych dzieł zachowało się jedynie 7.

Życie Prywatne i Rodzina Sofoklesa

Pod koniec swojego długiego życia, Sofokles stanął w obliczu nieoczekiwanych wyzwań natury rodzinnej. Według przekazów, jego synowie podjęli próbę uznania go przed sądem za niezdolnego do zarządzania majątkiem. Odpowiedź dramaturga była jednak błyskotliwa i świadcząca o jego niezachwianej jasności umysłu. Sofokles, zamiast argumentować słownie, zdecydował się zaimprowizować i odczytać fragment swojej nowej sztuki, „Edyp w Kolonos”. Ten niezwykły występ dowiódł jego pełnej poczytalności i skutecznie oddalił wszelkie zarzuty. Ten incydent ukazuje, jak głęboko jego życie było splecione z jego twórczością.

Sofokles miał potomstwo, w tym syna Jofona, który poszedł w ślady ojca i również został dramaturgiem. Tradycję literacką kontynuował także jego wnuk, noszący to samo imię – Sofokles, syn Aristona. To świadczy o silnych więziach rodzinnych i przekazywaniu talentu z pokolenia na pokolenie. Według dzieła Atenajosa „Uczta mędrców”, Sofokles znany był z zamiłowania do piękna, w tym do młodych chłopców. Przekazy historyczne ilustrują to anegdotą o jego flircie z usługującym chłopcem podczas sympozjum oraz historią o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca. Jego relacje z Eurypidesem, innym wielkim tragikiem, były naznaczone rywalizacją, ale także wzajemnymi docinkami, co świadczy o złożoności ówczesnego świata artystycznego.

Kariera i Osiągnięcia Dramatyczne

Debiut Sofoklesa na scenie teatralnej był spektakularny i zapoczątkował jego niezwykłą karierę. W 468 roku p.n.e., podczas Wielkich Dionizji, odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny, pokonując panującego wówczas mistrza – Eschylosa. Według przekazów Plutarcha, okoliczności tego zwycięstwa były nietypowe, gdyż sędziami byli dowódcy wojskowi (strategoi), co podkreśla znaczenie teatru w życiu obywatelskim Aten.

Przez blisko 50 lat Sofokles dzierżył pozycję najbardziej cenionego dramataturga w Atenach. Uczestniczył w około 30 konkursach podczas festiwali Dionizji i Lenaje, z których wygrał aż 24 razy. Nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie, co świadczy o jego niezachwianej dominacji i konsekwentnie wysokim poziomie artystycznym. Jego płodność literacka była imponująca – napisał ponad 120 sztuk. Niestety, do czasów współczesnych w pełnej formie przetrwało jedynie siedem jego dzieł: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” oraz „Edyp w Kolonos”.

Sofokles jest przypisywany szereg innowacji, które zrewolucjonizowały strukturę dramatu. Kluczowe znaczenie miało wprowadzenie trzeciego aktora na scenę. Ten zabieg ograniczył rolę chóru, który wcześniej dominował w przedstawieniu, i stworzył znacznie większe możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami, pogłębiając dramaturgię i psychologię bohaterów. Ponadto, według Arystotelesa, to właśnie Sofokles wprowadził „skenographię”, czyli malowanie dekoracji i elementów scenografii, choć inne źródła przypisują ten wynalazek Agatarchosowi z Samos. Te innowacje znacząco wzbogaciły widowisko teatralne.

Warto wiedzieć: Sofokles, jako pierwszy, zastosował innowację polegającą na zwiększeniu liczebności chóru z 12 do 15 osób. Wprowadził także do tragedii trzeciego aktora, co zrewolucjonizowało strukturę dramatu.

Najważniejsze dzieła Sofoklesa

• Ajas
• Antygona
• Trachinki
• Król Edyp
• Elektra
• Filoktet
• Edyp w Kolonos

Działalność Publiczna i Polityczna

Życie Sofoklesa nie ograniczało się jedynie do twórczości literackiej; był on również aktywnym obywatelem, zaangażowanym w życie publiczne i polityczne Aten. W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, odegrał ważną rolę po bitwie pod Salaminą. Został wybrany do poprowadzenia peanu – uroczystej pieśni chóralnej do bogów – celebrującej zwycięstwo Greków nad Persami. Było to znaczące wyróżnienie, podkreślające jego pozycję i szacunek jakim się cieszył.

W latach 443/442 p.n.e. Sofokles pełnił funkcję jednego z Hellenotamiai, czyli skarbników Ateny. W tym okresie, przypadającym na czas politycznej dominacji Peryklesa, jego zadaniem było zarządzanie finansami miasta, co świadczy o jego zaufaniu i kompetencjach w dziedzinie administracji. Jego zaangażowanie w sprawy państwowe nie ograniczało się do sfery finansowej. W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów (strategoi) i służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał dzięki sukcesowi swojej tragedii „Antygona”, co ilustruje nierozerwalny związek między jego twórczością a uznaniem społecznym.

W czasach kryzysu, po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej w 411 roku p.n.e., Sofokles ponownie został wezwany do służby publicznej. Wybrano go do rady komisarzy (probouloi), której zadaniem było opanowanie trudnej sytuacji politycznej i społecznej w Atenach podczas wojny peloponeskiej. Jego długowieczność i doświadczenie sprawiły, że był cennym doradcą w najtrudniejszych momentach dla polis.

Kluczowe stanowiska publiczne i wojskowe Sofoklesa

Religia i Działalność Społeczna

Sofokles odgrywał również istotną rolę w życiu religijnym Aten. W 420 roku p.n.e. przyjął w swoim własnym domu wizerunek boga Asklepiosa. Miało to miejsce w momencie wprowadzania kultu tego boga do Aten, kiedy to nie posiadał on jeszcze własnej świątyni. Ten akt gościnności świadczy o jego wysokim statusie religijnym i otwartości na nowe kulty, a także o jego roli jako pośrednika między sferą boską a ludzką. Za swoje zasługi religijne i przyjęcie boga pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali mu szczególny przydomek „Dexion”, co oznacza „Odbiorca” lub „Przyjmujący”. Z czasem był czczony jako heros, co podkreśla jego wyjątkowe miejsce w panteonie ateńskich postaci.

Najważniejsze Dzieła Sofoklesa

Twórczość Sofoklesa obejmuje ponad 120 tragedii i dramatów satyrowych, jednak to właśnie jego tragedie stanowią szczytowe osiągnięcie gatunku. Szczególnie wyróżnia się tak zwany Cykl Tebaniski, składający się z trzech powiązanych ze sobą sztuk, które do dziś są uznawane za arcydzieła literatury światowej.

„Król Edyp” jest dziełem, które Arystoteles w swojej „Poetyce” uznał za najwyższe osiągnięcie gatunku tragedii. Sztuka ta stanowi doskonały przykład mistrzowskiej konstrukcji dramatycznej, opowiadając historię króla Edypa, który niszczy samego siebie, próbując uciec przed przeznaczeniem. To dzieło zgłębia tematykę fatum, ludzkiej ignorancji i nieuchronności losu, a jego dramatyzm i psychologiczna głębia postaci czynią je ponadczasowym arcydziełem. Sztuka ta jest często tłumaczona jako „Edyp królem” i stanowi kluczowy element w zrozumieniu sofoklesowskiej wizji świata.

„Antygona” to kolejna z fundamentalnych tragedii Sofoklesa, która skupia się na konflikcie między prawem boskim a prawem państwowym. Tytułowa bohaterka, córka Edypa, staje przed tragicznym wyborem: czy posłuchać zakazu Kreona, władcy Teb, dotyczącego niegrzebania zdrajcy, czy też wypełnić boski nakaz i wykazać miłość do swojego brata. Sztuka ta porusza uniwersalne kwestie moralności, sprawiedliwości i siły przekonań, a jej tragiczne zakończenie – samobójcza śmierć Antygony – pozostaje jednym z najbardziej poruszających momentów w historii teatru.

„Edyp w Kolonos” jest ostatnią sztuką Sofoklesa, wystawioną już po jego śmierci w 401 roku p.n.e. przez jego wnuka. Dzieło to opisuje przybycie wygnanego, oślepionego Edypa do świętego gaju Kolonos, gdzie znajduje schronienie i ostatecznie umiera. Sztuka ta stanowi swoiste dopełnienie losów Edypa, ukazując jego przemianę i ostateczne pogodzenie się z przeznaczeniem. Jest to ważne dzieło dla zrozumienia całokształtu twórczości Sofoklesa i jego refleksji nad ludzkim losem.

Ciekawostki i Legendy o Śmierci Sofoklesa

Długowieczność i znaczenie Sofoklesa w świecie greckim sprawiły, że jego śmierć stała się przedmiotem licznych legend i spekulacji. Choć oficjalnie Sofokles zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach z przyczyn naturalnych, przetrwały opowieści sugerujące bardziej dramatyczne okoliczności jego odejścia.

Jedna z apokryficznych opowieści głosi, że Sofokles zmarł z wysiłku, próbując wyrecytować niezwykle długie zdanie z jednej ze swoich sztuk, prawdopodobnie z „Antygony”, bez robienia przerwy na oddech. Ta anegdota podkreśla jego zaangażowanie i pasję do tworzenia, a także sugeruje, że jego życie było nierozerwalnie związane z teatrem do samego końca. Inna popularna wersja jego śmierci sugeruje, że niefortunnie zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Trzecia anegdota twierdzi, że dramaturg zmarł z nadmiaru szczęścia, po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym podczas Wielkich Dionizji. Te historie, choć być może nieprawdziwe, świadczą o tym, jak wielkim szacunkiem i uwagą darzono postać Sofoklesa.

Kilka miesięcy po jego śmierci, komik w sztuce „Muzy” napisał o nim pochlebną eulogię pośmiertną. Stwierdził, że był on człowiekiem szczęśliwym, utalentowanym, twórcą wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia. Ta ocena odzwierciedla ogólne przekonanie o jego udanym życiu i wybitnym wkładzie w kulturę grecką.

Jego niezrównany talent i wpływ na teatr grecki, odzwierciedlone w zachowanych arcydziełach, przypominają o sile ludzkiego ducha i nieprzemijającej wartości sztuki.

Sofokles, jeden z filarów tragedii greckiej, pozostawił po sobie dziedzictwo, które do dziś kształtuje nasze rozumienie dramatu i ludzkiej kondycji. Jego innowacje w strukturze teatralnej, głęboka analiza psychologiczna postaci oraz ponadczasowe tematy moralne i egzystencjalne sprawiają, że jego dzieła wciąż rezonują z współczesnym widzem. Działalność publiczna i religijna Sofoklesa podkreślają jego wszechstronność i zaangażowanie w życie polis, czyniąc go postacią wybitną nie tylko jako artystę, ale także jako obywatela.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles